2010’da Carmen Reinhart ve Kenneth Rogoff kamu borcu üzerine bir çalışma yayımladı. İkisi de tanınmış iktisatçılardı. Bulgu kısaydı: borcu millî gelirin yüzde 90’ını aşan ülkelerde büyüme duruyordu. Rakam hızla yayıldı. Borç tartışmalarında sık sık anıldı.
2013’te Massachusetts Üniversitesi’nden üç araştırmacı çalışmanın veri dosyasını açtı. Üç sorun buldular: bir tablo formülü beş ülkeyi hesabın dışında bırakmıştı, bazı yıllar ayıklanmıştı, ülkeler alışılmadık biçimde ağırlıklandırılmıştı. Hepsi düzeltilince ortalama büyüme eksi yüzde 0,1 değil, artı yüzde 2,2 çıktı. Yazarlar formül hatasını kabul etti, genel sonuçlarının arkasında durdu.
Hikâye bugün çoğu yerde bir Excel hatası olarak anlatılır. Oysa farkın büyük kısmı öteki iki sorundan geliyordu.
Tekrar, doğrulama değildir.
Bir rakam ne kadar çok tekrarlanırsa o kadar az kontrol edilir. Her yeni kaynak bir öncekine dayanır. Zincirin başına dönen pek olmaz.
Aynı şey gündelik bilgide de olur. Vergi oranı, harç tutarı, bir yönetmelikteki yüzde. Bunları anlatan onlarca sayfa vardır. Çoğu birbirinden alıntıdır; bir kısmı yıllar önce yazılmıştır.
Rakamı kaynağında doğrulamak.
- Asıl belgeye inin. Kanun, tebliğ ya da kurumun kendi tablosu. Tablo bazen metnin içinde değil, ekindedir.
- Tarihe bakın. İkincil kaynak doğru yazılmış ama eskimiş olabilir.
- Bilinen bir sonuçla sınayın. Kurumun yayımladığı bir tutarı kendi hesabınızla bulabiliyor musunuz? Bulamıyorsanız eksik olan yöntemdir.
Bir markanın yazdığı her rakam, onun adına konuşur.
Sitenizdeki bir oran, kataloğunuzdaki bir ölçü, sunumunuzdaki bir pazar büyüklüğü. Okur onu sizin sözünüz sayar. Yanlış çıkarsa düzeltilen yalnız rakam olmaz; güven de sarsılır.
Yapay zekâ çağında daha önemli.
Yapay zekâ araçları da internetteki bu sayfalardan öğrenir. Sık tekrarlanan bir rakamı kolayca yeniden yazar. İçerik hızlandıkça hata da hızlanır.
Biz içeriği yapay zekâyla hızlandırırız; her rakamı asıl belgesiyle karşılaştırırız. Kaynağını sayfada yazarız. Son söz ekipte.
Ücretsiz hesaplama sitemiz Hesapla 7/24’ü de bu yöntemle kurduk. Memurların geçici görev yolluğunda konaklama için eski bir kaynak yüzde 50 diyordu. 2026 Bütçe Kanunu’nun cetvelinde, bir dipnotta, ilk on gün için yüzde 60 yazıyor. Yolluk hesaplayıcısı bu yüzden cetvelin kendisinden hesaplıyor.
Nereden başlamalı?
Sitenizde rakam geçen sayfalara bakın:
- Her rakamın yanında kaynağı yazıyor mu?
- Kaynak, rakamı ilk yayımlayan kurum mu, yoksa onu aktaran bir sayfa mı?
- Rakam en son ne zaman kontrol edildi?
Sitenizin içeriğini hızlı ve kaynağı belli biçimde kurmak istiyorsanız konuşalım. Kısa bir tanışma görüşmesiyle başlıyoruz.